Poštovana direktorka Muzeja Vojvodine, uvaženi ambasadori, gosti iz Švedske i Sjedinjenih Američkih Država, pripadnici jevrejske zajednice, dragi građani i prijatelji, dobrodošli i hvala vam što ste danas ovde.
Danas smo se okupili da obeležimo veoma važan, tragičan i tužan dan kada se sećamo deportacije Jevreja iz Novog Sada u logore smrti. Ali, danas obeležavamo i dan koji Jevreji širom sveta zovu Yom Hashoa, dan kada se sećamo otpora i istrajnosti Jevreja za vreme Holokausta, kakav je bio i primer jevrejske pobune u Varšavskom getu.
Tokom Holokausta, populacija od nekoliko hiljada novosadskih Jevreja skoro je potpuno uništena. U Novosadskoj raciji 1942. godine, mađarski fašisti su ubili preko 900 Jevreja. Tokom celog perioda mađarske okupacije Bačke, Jevreji su obespravljeni, maltretirani, pljačkani, proteravani, prisiljavani na prinudni rad i ubijani.
Nakon što nemačke trupe okupiraju Mađarsku u martu 1944. godine, već u aprilu počinje jedna od najstrašnijih i najmonstruoznijih operacija Holokausta, kada je za samo osam nedelja oko 424.000 Jevreja iz Mađarske deportovano u nacističke logore smrti. U okviru ove logistički izuzetno komplikovane i zahtevne akcije, transportovano je i ubijeno preko 565.000 Jevreja iz Mađarske i sa teritorija pod mađarskom okupacijom.
Masovna hapšenja Jevreja u Novom Sadu, kao i na teritoriji cele Bačke, nemačke i mađarske snage započele su u jutarnjim časovima 26. aprila 1944. godine. Hapšeni su svi pripadnici jevrejske zajednice uključujući i decu, žene, stare i bolesne. Praktično celokupno jevrejsko stanovništvo Novog Sada je sprovedeno u novosadsku Sinagogu.
U Sinagogi su bili zatvoreni od 26. do 28. aprila bez vode, hrane, i toaleta. Odatle su odvođeni transportima do sabirnih logora u Subotici, Baji i Bačkoj Topoli gde su raspoređivani i deportovani vozovima u nacističke logore smrti, većinom u Aušvic. Većina je ubijena u gasnim komorama odmah po dolasku u logor. Od oko 1.900 novosadskih Jevreja koji su deportovani aprila 1944. godine, preživelo je samo oko dve stotine.
Nakon oslobođenja, u Novi Sad se vratilo samo nekoliko stotina Jevreja. Neki su rat preživeli kao borci u partizanima, u izbeglištvu i skrivanju, ili su uprkos svemu preživeli strahote logora širom Evrope. Veliki broj preživelih se nekoliko godina kasnije iselio, pre svega u Izrael, ali i u druge zemlje.
Bilo je izuzetno teško obnoviti život jevrejske zajednice Novog Sada. Oni koji su preživeli i odlučili da ostanu u Novom Sadu, koji su pronašli snagu da stvaraju novi život, osnivaju porodice i grade novu zajednicu, činili su okosnicu iz koje je izrasla nova mlada stabljika novosadske jevrejske zajednice koju imamo danas.
Hvala im na tome. Hvala im što su do danas, za sve nas, sačuvali trag jevrejskog života koji je bio i ostao deo identiteta našeg grada, dakle deo našeg zajedničkog identiteta, onog što nas čini građanima Novog Sada.
To nije bila samo tragedija jevrejske zajednice. To je bio gubitak za ceo Novi Sad – za njegovu kulturu, duh, identitet.
Zato je sećanje na ovaj dan više od komemoracije. To je čin građanske odgovornosti.
Naša, kao i evropska kultura sećanja, se danas suočava sa dva ogromna izazova. Jedan je nezapamćen porast antisemitizma, a drugi je zloupotreba istorije za nacionalističku i populističku propagandu.
Poslednjih dana vidimo da se fokus ove propagande pomera ka iskrivljavanju i manipulativnom tumačenju činjenica kako bi se pojačao osećaj frustracije i nepravde prema žrtvama, kao sredstvo za rasplamsavanje straha i mržnje. Suprotstavljajući se ovom trendu, ističemo da je Republika Srbija prihvatila i usvojila definicije i preporuke Međunarodne alijanse za sećanje na Holokaust, time prihvatajući međunarodne standarde u memorijalizaciji i obrazovanju Holokausta.
Danas, nažalost, svedočimo porastu antisemitizma kako u Evropi, tako i kod nas. Zato je važno da razvijamo znanje i svest među mladima, u institucijama, u društvu o postojanju antisemitizma i opasnosti koju predstavlja.
Terraforming je nezavisna nevladina neprofitna organizacija koja se ne bavi politikom već negovanjem i promovisanjem kulture sećanja. Jedna od osnovnih vrednosti i poruka koju širimo kroz naše delovanje je da ne smemo dozvoliti da budemo pasivni posmatrači u trenucima kada se vrši nepravda i nasilje. To nije bavljenje politikom, već ispunjavanje ljudske, moralne, civilizacijske i građanske dužnosti. Želimo jasno da istaknemo da upravo zato što se bavimo širenjem znanja o istorijskim lekcijama Holokausta, Terraforming podržava i uvek će podržavati zahteve za uspostavljanje pravne države, vladavine prava, slobodnih nekorumpiranih institucija, društva pluralizma, poštovanja ljudskog dostojanstva, građanskih i ljudskih prava, medijskih sloboda, društva koje će biti u stanju da se suprotstavi korupciji, ali i zloupotrebi kulture sećanja za promociju mržnje, straha, i nacionalističke propagande.
Zato hvala svima vama što ste tu. Što svojim prisustvom potvrđujete da sećanje ima smisla i što doprinosite društvu koje neće okrenuti glavu kad se nekome oduzimaju prava, sloboda ili dostojanstvo.
Posebno hvala našim partnerima, iz Švedske i SAD, kao jevrejske zajednice Novog Sada. Jedva čekam da sa panelistima porazgovaramo o večerašnjoj glavnoj temi – inkluzivnoj kulturi sećanja.
